یکشنبه , فروردین ۱۷ ۱۳۹۹
خانه / فرهنگ و هنر / چندهمسری و احکام مربوط به آن
چند همسری

چندهمسری و احکام مربوط به آن

ر این روزها بحث چندهمسری در فضای ایران داغ شده است. این موضوع، دارای چنان اهمیتی است که در صورت عدم رعایت جوانب مربوطه ؛ از نگاه شهید استادمطهری؛ «بدنام کردن اسلام» است و از نگاه آیت‌الله جوادی آملی؛«برهم زدن اساس دین» است. ااجازه دهید در ضمن چند مطلب، موضوع را ارزیابی کنیم.

چندهمسری در قرآن

استدلال به قرآن برای اثبات چند همسری ؛

فَانکِحُوا مَا طَابَ لَکُم مِّنَ النِّسَاءِ مَثْنَى وَثُلَاثَ وَرُبَاعَ فَاِنْ خِفْتُمْ اَلَّا تَعْدِلُوا فَوَاحِدَهً (نساء/۳) مفاد آیه این است؛، با آن زنانی که می‌پسندید ازدواج کنید. دو، یا سه یا چهار. و اگر ترسیدید که نتوانید عدالت برقرار سازید، پس به یکی اکتفاء کنید..

یک شبهه در مفاد آیه؛

در آیه، بحث بر سر یتیمان و ازدواج با آنان است«اگر بیم داشتید که درباره یتیمان به قسط عمل نکنید؛- وَاِنْ خِفْتُمْ اَلَّا تُقْسِطُوا فِی الْیَتَامی» در اینجاست که قرآن اجازه تعدد ازدواج را می‌دهد، درصورت عدالت به آنان، پس آیه در مورد چند همسری در غیر مورد یتیمان، اذنی نداده و سکوت کرده، پس این آیه نمی‌تواند دلیل بر چند همسری باشد. این شبهه قابل رفع است، چون دلیل قاطع در نزد اصولیین است که «مورد مخصص نیست.» بدین معنا که اگر در کلام متکلمی یک قاعده کلی بعد از یک مورد ذکر شد، نمی‌توان قاعده کلی را محدود به همان یک مورد کرد. اما در استدلال به آیه برای “استحباب چند همسری”، شبهه مهم‌تری وجود دارد که از این قرار است؛ در آیه شریفه، تعبیر “فانکحوا” در مقام “ترخیص” است نه “ترغیب وتشویق”.

در نتیجه معنای آیه این است که شما مجازید که تا چهار زن اختیار کنید و به بیش از آن مجاز نیستید. اگر در مقام ترغیب نسبت به چندهمسری باشد، باید تا چهار همسرمورد تشویق باشد، ولی بیشتر از آن جایز باشد، درحالی‌که بیشترش ممنوع است. پس از این آیه نمی‌توان “استحباب” تعدد زوجات را استفاده کرد.

چند همسری درفقه ؛

آنچه قابل توجه است این است که در فقه این موضوع، همواره دارای دامنه بوده و ختم به یک قول هم، نشده است.

برخی از فقهاء قائل‌اند؛

چندهمسری مستحب است؛

صاحب جواهر می‌نویسد:«تعدی از یک زوجه درفرض وجود نیاز حتما مستحب است و بلکه حتی در فرض عدم نیاز نیز استحباب تعدی از یک زوجه قول قوی‌تری می‌باشد.»[۳۵/۲۹]

گروه دیگری از فقهاء با “استحباب” تعدد زوجات مخالف هستند و فقط قائل به “جواز” هستند.

این طائفه از فقهاء، فقه را در خدمت اخلاق برده و نتیجه استنباط خود را به شرح ذیل عرضه داشته اند. شیخ الطائفه جناب طوسی به صورت اجمالی مخالفت خود را با استحباب چندهمسری به شکلِ اذعانِ به نیکو بودن تک همسری بیان داشته است و بعد ازایشان نیز فقیهانی به او گرویده‌اند.

درمیان معاصرین ؛ دو استاد بزرگوارم که توفیق شرکت دربحث خارج فقه؛ کتاب النکاح را، در دهه هفتاد و هشتاد در حوزه قم داشته‌ام، یعنی؛آیت‌الله شبیری زنجانی و آیت‌الله صانعی، بر همین منوال یعنی «نفی استحباب» اظهار نظر فرمودند، گرچه مبانی آیت‌الله صانعی در این رابطه صریح‌تر مینمود.و البته فتوای به عدم استحباب تعدد زوجات، منسوب به آیت‌الله خامنه‌ای هم شده است.

 استحباب تک همسری ؛

در ادامه تبیین احکام الهیه بر اساس “فقه اخلاقی” به نظریه مهم دیگری برمی‌خوریم که نه تنها استحباب چندهمسری را برنمی‌تابد، بلکه نظریه خود را بر استحباب «تک همسری» زوم نموده است. شاید برای برخی که فقه و فقاهت را برای زندگی گذشتگان تصور کرده‌اند، عجیب باشد که برخی از اساطین فقه و استوانه‌های فقاهت، «تک همسری» را «مستحب» می‌دانند.

“فعل مستحب” نه تنها دارای حُسن فردی یا جمعی است، بلکه دارای «محبوبیت» پیش خداست، پس عبادت محسوب شده و باعث ثواب و قرب می‌شود. این ادعای بحق را ؛ هزار سال پیش شیخ طوسی مطرح نمود و باور خود را در فتوای ذیل علنی کرد:«هر مردی می‌تواند تا چهار زن اختیار کند و در این مطلب هیچ اختلافی میان علماء وجود ندارد، ولکن «مستحب» آن است که مردان به یک همسر اکتفا نمایند ؛ – یجوز للرجل ان یتزوج اربعا بلا خلاف و المستحب ان یقتصر علی واحده.» (المبسوط؛ج۶ص۴)

و مهم تر اینکه؛ همین شیخ طوسی در کتاب دیگرش به نام “الخلاف” مدعی است که رجحان تک همسری بر چند همسری «اجماعی» است :

«جمیع فقهاء فتوایشان برآن است که مستحب است مردان بر یک همسر اکتفاء کنند ؛ – و قال جمیع الفقهاء: المستحب الاقتصار علی واحده»(ج۵ ص۱۱۱)

اصول چند همسری

۱-“اصلِ، عاشروهن بالمعروف”

آیه «عاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوف» (نساء/۱۹)که یک اصل مهمی است، امر الهی

برروابط مثبت و نیکو با همسراست و قطعا وجود همسر دیگر نمی‌تواند برای همسر اول متضمن معاشرت معروف به حساب آید، تک‌همسری برای همسرآدمی یکی از زیباترین مصادیق رابطه مثبت ونیکوست وپیش خدا محبوب است.‌

۲- اصلِ عدالت؛

قرآن این اصل را اینگونه معرفی کرده است:

«اگر بیم داریدکه نتوانید میان زنان خود به عدالت رفتار کنید، یک زن بیشتر نگیرید»(نساء/۴)

رعایت عدالت بین همسران آن چنان مهم است که قرآن در صورت فقدان آن، چندهمسری را جائز نمی‌شمارد.

 نصّ قرآن کریم است که «اگر بیم دارید که نتوانید میان زنان خود به عدالت رفتار کنید، یک زن بیشتر نگیرید». با این حال آیا شما در عمرتان از یک نفر شنیده‌اید که بگوید: می‌خواهم زن دوم بگیرم اما بیم دارم که رعایت عدالت و مساوات میان آنها نکنم، بگیرم یا نگیرم؟ من که نشنیده‌ام. حتماً شما هم نشنیده‌اید. سهل است، مردم ما با علم و تصمیم اینکه به عدالت رفتار نکنند، زنان متعدد می‌گیرند و این کار را به نام اسلام و با سرپوش اسلامی انجام می‌دهند. اینها هستند که با عمل ناهنجار خود اسلام را بدنام می‌کنند. اگر تنها کسانی اقدام به تعدد زوجات کنند که لااقل این یک شرط را واجد باشند، جای هیچ گونه بهانه و ایرادی نبود.» (مجموعه آثاراستاد مطهری، ج۱۹ص۳۶۲)

۳- اصلِ حفاظت ازخانواده؛

این اصل فقهی و اخلاقی آن‌چنان مهم است که در آیات مختلفی از قرآن به تصریح شده، آیا امکان دارد بر اساس یک نگاه فقهی، از آن آیات دست کشیم؟! مانند ؛ آیه ۲۱ سوره نساء، که آیه «میثاق غلیظ»در رابطه با خانواده است. و آیه ۷۲ سوره نحل که آیه «نعمت الهی» در مورد خانواده است.

و در بیان رسول خدا (ص) ؛ خانواده به «بنیان محبوب» معرفی شده است.«مَا بُنی فی الاسْلامِ‏ بِنَاءٌ اَحَبُّ اِلَى اللَّه عَزَّ وَ جَلَّ وَ اَعَزُّ مِنَ التَّزْوِیجِ»

بر فرض که چندهمسری؛ دارای حکم مثبتی مانند استحباب یا اباحه داشته باشد، اما چون ارتباط عمیق با زندگی و حتی متن جامعه دارد، نمی‌توان بدون توجه به پیامدها و عوارض آن، به راحتی حکم کلی بر جواز و غیر آن داد. همان طوری که درقرآن هم چندهمسری به صورت مقید ومشروط طرح شده است.

بیراهه نبوده و نیست که برخی از فقهاء با تمسک به امکان پیدایش شرائط ناپایدار برای زندگی انسان، چندهمسری را «مکروه» می‌دانند.

حجت الاسلام‌هادی سروش‪

درباره ی Admin

مطلب پیشنهادی

سقط جنین

سقط جنین از منظر قرآن و مراجع تقلید

سقط جنین حرام است و گناه بزرگ و نابخشودنی طبق بیانات قرآن و مراجع تقلید …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

Time limit is exhausted. Please reload the CAPTCHA.